بيان فاعليت نفس به جميع اصناف هشتگانهء فاعل نفس موجودى است كه به تمام سلسلهء وجود سر زده و غيبى و شهودى است و متوسط بين الغيب و الشهاده است ؛ در عين حال كه طبيعى است و با موجودات طبيعت و اجسام قدم مىزند در مرتبهء كشف و شهود است و با موجودات عالم غيب و تجرد اظهار سنخيت نموده و با آنها همقدم و همنشين است ؛ چنان كه با قوهء خيال بين طبيعت و غيب نيز هست . پس قوهء غيبيه داشته ؛ چنان كه قوهء طبيعيه دارد و در عين حال كه مرتبهء خالقيت دارد ، در طبيعت هم دافعيت و جاذبيت دارد ، جاذب و دافع است . و چنان كه در مرتبهء شامخ لباس طبيعت را كنده است ، باز در طبيعت راه مساوات در پيش گرفته و لباس طبيعى پوشيده است . پس بنا بر اين نقش تمام شئون وجود را داراست و لذا تمام اقسام فواعل را احراز كرده است . فاعل بالرضاست ؛ چنان كه فاعل بالتجلى است : اما اينكه فاعل بالرضاست چون استعمال قوا كرده و انشاى صور مىنمايد ، و فاعل بالرضا بودن نفس نسبت به صور ، به اين خاطر است كه نفس ايجاد صور مىكند بدون اينكه به آنها سابقاً علم داشته باشد و آن علم باعث ايجاد آنها شده باشد ، بلكه نفس به عين اين صور موجوده و مخلوقه عالم است و وجودات اين منشآت ، عين علم نفس به آنهاست . و الحاصل : اين صور نزد نفس حضور داشته بدون اينكه از اين صور صورى در ذهن باشد كه نفس به واسطهء آن صور به اين صورتها عالم باشد بلكه بدون واسطه ، وجود خود اين صور علم نفس هستند .